Türkiye’de çalışma hayatını düzenleyen mevzuat, hem işçilerin haklarını koruyan hem de işverenlere çeşitli yükümlülükler getiren kurallar içeriyor. Bu yükümlülüklerin başında ise çalışanların SGK’ya zamanında bildirilmesi ve sigortalı olarak çalıştırılması geliyor. İşe giriş bildirgesinin yapılmaması yalnızca çalışanların sosyal güvencelerini riske atmıyor; işverenler açısından da ciddi cezai yaptırımlara ve ekonomik kayıplara neden oluyor.
Son yıllarda kayıt dışı istihdamla mücadele kapsamında denetimlerini artıran Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK), sigortasız çalışma oranlarının azaltılmasında önemli ilerleme sağladı. Buna rağmen mevzuata aykırı uygulamaların sürdüğüne dikkat çekilirken, SGK Haftası kapsamında İstanbul İl Müdürü Harun Sertbaş imzasıyla yayımlanan basın açıklamasında kayıtlı istihdamın önemine vurgu yapıldı.
KAYIPLAR BÜYÜK
Bildiride "Kayıt dışı istihdam, toplumun sosyal ve ekonomik değerleri üzerinde çok yönlü olumsuz etkilere neden olmakta; hem çalışanlar hem işverenler hem de devlet açısından ciddi sonuçlar doğurmaktadır" denildi.
Kayıt dışı çalışan bir kişinin kayıpları da şu şekilde sıralandı:
- Geleceğin en önemli teminatı olan emeklilik hakkından mahrum kalır.
- Olası bir iş göremezlik durumunda malullük aylığına hak kazanamaz.
- Vefatı hâlinde, geride bıraktığı ailesi (eş ve çocukları) ölüm aylığı güvencesinden yoksun kalır.
- Beklenmedik iş kayıplarında ekonomik bir kalkan olan işsizlik sigortasından faydalanamaz.
- Kendisi ve ailesi için sağlık hizmetlerinden doğrudan yararlanma hakkını riske atarak, Genel Sağlık Sigortası (GSS) primlerini kendi bütçesinden ödemek durumunda kalır.
- İş kazası ve meslek hastalıklarına karşı yasal olarak sağlanan koruyucu önlemlerden ve olası kaza anında sunulan maddi/sağlık güvencelerinden uzak, büyük bir risk altında çalışmak zorunda bırakılır.
ÖZLÜK HAKLARINA DİKKAT
"Kayıt dışı istihdam, bireyleri yalnızca sosyal güvenlik şemsiyesinden değil, aynı zamanda iş mevzuatının sağladığı temel güvencelerden de koparmaktadır" denilen bildiride çalışanlar açısından kıdem ve ihbar tazminatı, yıllık ücretli izin, hafta tatili ve analık izni gibi en temel özlük haklarının kaybolacağı da vurgulandı. Üstelik kayıtlı istihdamın sağladığı adil ücret standartlarının gerisinde ve güvencesiz koşullarda çalışmaya maruz kalmak tehlikesi de bulunuyor.
İŞLETMELERE DE ZARAR VERİYOR
Kayıt dışı istihdam sağlamak çalışanlar kadar işletmelere de zarar veriyor. Devletten prim ve vergi kaçırarak elde edilen küçük kazançlara rağmen zararlar ise daha büyük boyutlu. Kayıt dışı çalışmanın tespit edilmesi halinde işletmeler; yüksek idari para cezaları, prim teşviklerinin iptali ve olası iş kazalarında doğacak ağır yasal yükümlülükler gibi ticari faaliyetleri durma noktasına getirebilecek ciddi yaptırımlarla yüzleşiyor. Burada idari ve mali cezaların yanında evrakta sahteciliğe giden adli cezalar da gündeme gelebiliyor.
EKONOMİYE VERDİĞİ ZARAR
Tüm bu risklerin ötesinde, kayıt dışı istihdamın makroekonomik ve toplumsal ölçekte oluşturduğu tahribatlar da şöyle sıralanıyor:
- Haksız rekabet oluşur,
- Piyasa dengesi bozulur,
- İşverenler vergi avantajı sağlayan gider yazma ve indirim gibi haklardan mahrum kalır,
- İşyerinde verimlilik ve motivasyon düşer,
- Vergi ve prim kaybı oluşur,
- Sosyal güvenlik sistemi zarar görür, çalışan/emekli dengesi bozulur,
- Primsiz ödemelerin artmasıyla bütçe yükü artar,
- Gelir dağılımı adaletsizleşir, kaynak dağılımında etkinlik azalır,
- Ekonomik verilerin güvenilirliği zedelenir, doğru politikaların oluşturulması güçleşir.
NASIL ÖĞRENİLİR?
Çalışanlar, çalışmalarının işveren tarafından SGK'ya bildirilip bildirilmediğini veya hangi kazanç seviyesinden bildirildiğini ise şu yollardan öğreniyorlar:
www turkiye gov tr adresinden, PTT'den alınan e-Devlet şifresi ile sorgulama yapılabilir,
ALO 170 Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Merkezi 7/24 aranabilir,
İl veya ilçelerde bulunan Sosyal Güvenlik İl Müdürlükleri ya da Sosyal Güvenlik Merkezlerine şahsen başvuru yapılabilir.
NASIL ŞİKAYET EDİLİR?
Sigortasız çalıştırıldığını ya da eksik ücret veya eksik gün bildirimi yapıldığını düşünen çalışanlar, ihbar ve şikâyetlerini:
*ALO 170 üzerinden,
*Sosyal Güvenlik İl Müdürlükleri / Merkezlerine doğrudan,
*CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi) üzerinden iletebilirler.
DENETİMLER SÜRÜYOR
Sosyal Güvenlik Kurumu Denetmenleri bir çok konuda olduğu gibi kayıt dışı istihdam konularında da çok yönle inceleme ve denetimlerini sürdürüyor. Bu konuda vatandaşların ihbarları, yerinde incelmeme ve elektronik denetim ile bir çok usulsüzlükler de ortaya çıkartılıyor.
