Buzul çökmesi, Nepal-Tibet sınırında yüzlerce kişinin hayatını kaybettiği felaketle dünyanın gündemine oturdu. İlk anda deprem sanılan olayın buzul çökmesi kaynaklı olduğu belirtilirken, buz ve kayaların vadiye düşmesi büyük bir sel ve enkaz akışını tetikledi. Peki buzul çökmesi neden olur? Bilim insanları sıcaklık, erime, kaya yapısı ve eğim gibi birçok etkenin rol oynayabileceğine dikkat çekiyor.
Nepal-Tibet sınırında ne oldu?
Nepal ile Çin'in Tibet bölgesi arasındaki Himalaya sınırında 26 Ağustos'ta büyük bir doğa felaketi meydana geldi. Dağın yüksek kesimindeki bir buzulun önemli bölümünün kopmasıyla buz, kaya ve tortudan oluşan devasa kütle aşağıdaki vadiye doğru hareket etti.
Olayın ardından su, çamur, kaya ve enkazdan oluşan güçlü akıntı nehir vadisi boyunca ilerleyerek yerleşim yerlerini vurdu. Evler, yollar ve köprüler zarar görürken arama kurtarma çalışmaları başlatıldı.
Uluslararası haber ajanslarının 27 Ağustos'taki güncellemelerine göre can kaybı 160'ın üzerine çıkarken kayıp sayısının 1.500'e yaklaştığı bildirildi. Arama kurtarma çalışmaları sürdüğü için sayıların değişebileceği belirtiliyor.
Buzul çökmesi nedir?
Buzul çökmesi, bir buzulun veya buzulun belirli bir bölümünün kararlılığını kaybederek ana kütleden ayrılması ve yerçekiminin etkisiyle aşağı doğru hareket etmesi olarak açıklanabilir.
Özellikle dik dağlık bölgelerde bu olay yalnızca buz parçalarının kopmasından ibaret olmayabilir. Kopan buz kütlesi hareket ederken beraberinde;
- Kaya,
- Toprak,
- Kar,
- Çamur,
- Su,
- Vadi tabanındaki diğer malzemeleri
de sürükleyebilir.
Böylece başlangıçta bir buz kütlesinin kopması şeklinde gerçekleşen olay, saniyeler veya dakikalar içerisinde çok daha büyük bir buz-kaya çığı ve enkaz akışına dönüşebilir.
Buzul çökmesi neden olur?
Buzullar dışarıdan bakıldığında hareketsiz dev buz kütleleri gibi görünse de aslında dinamik yapılardır. Kendi ağırlıkları altında yavaşça hareket ederler ve sıcaklık, yağış, erime, kaya zemini ve eğim gibi çevresel koşullardan etkilenirler.
Buzulun belirli bir bölümünün dengesini kaybetmesinde tek bir neden bulunmayabilir.
1. Sıcaklıkların yükselmesi
Hava sıcaklığının artması buzulların erimesini hızlandırabilir. Eriyen su, buz içerisindeki çatlaklara veya buzul ile kaya zemini arasına ulaşabilir.
Bu durum bazı koşullarda buz kütlesinin zemine tutunmasını azaltarak kararsızlığı artırabilir.
2. Buzul içerisindeki çatlaklar
Buzullar sürekli hareket ettikleri için üzerlerinde ve içlerinde büyük çatlaklar oluşabilir.
Zaman içerisinde genişleyen çatlaklar, özellikle dik yamaçlarda bulunan buz kütlelerinin ana buzuldan ayrılmasını kolaylaştırabilir.
3. Buzulun altındaki kayanın kararsızlaşması
Sorun her zaman yalnızca buzda değildir. Buzulun altında veya çevresinde bulunan kaya kütleleri de sıcaklık değişimleri, donma-çözülme süreçleri ve suyun çatlaklara girmesi nedeniyle zayıflayabilir.
Kaya kütlesinin kopması beraberindeki buzu da harekete geçirerek çok büyük bir buz-kaya çığı oluşturabilir.
4. Dik yamaç ve yerçekimi
Himalayalar gibi çok yüksek ve dik dağların bulunduğu bölgelerde yerçekimi önemli bir faktördür.
Kararlılığını kaybeden milyonlarca tonluk buz ve kaya kütlesi yüksekten aşağıya doğru hızlanarak çok büyük enerji kazanabilir.
5. Yoğun yağış ve eriyen su
Yoğun yağmur veya hızlı kar-buz erimesi de dağ yamaçlarında kararlılığı etkileyebilir.
Su, kaya ve buz arasındaki çatlaklara girerek yüzeylerin kayganlaşmasına ve mevcut zayıflıkların büyümesine katkıda bulunabilir.
Nepal'deki buzul neden çöktü?
Nepal-Tibet felaketinde kesin tetikleyicinin ne olduğu henüz netleşmiş değil.
Uzmanların uydu görüntülerine ilişkin ilk değerlendirmeleri, Himalaya buzulunun alt bölümündeki önemli bir parçanın koparak yüzlerce metre aşağıdaki vadiye düştüğüne işaret ediyor.
Reuters'ın aktardığı uzman değerlendirmesine göre kopan buzul parçası hareketi sırasında önemli miktarda kaya ve tortuyu da beraberinde sürükledi. Felaketi tam olarak neyin tetiklediğine ilişkin bilimsel incelemeler ise devam ediyor.
Bu nedenle olayın nedenini şu aşamada yalnızca "küresel ısınma" veya "deprem" şeklinde tek bir faktöre bağlamak bilimsel olarak doğru değil.
Nepal-Tibet'teki olay deprem miydi?
Felaketin en dikkat çekici ayrıntılarından biri de bu.
Olay ilk anda deprem olarak değerlendirildi. Ancak ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'nun (USGS) daha sonraki incelemesine göre kaydedilen sismik enerji, olaydan önce meydana gelen bağımsız bir depremden değil, dev buz ve kaya kütlesinin çökmesi ve ardından gerçekleşen enkaz hareketinden kaynaklanmış olabilir.
Yani sismometrelerin kaydettiği titreşim, bir depremin buzulu çökertmesinden ziyade, devasa kütlenin hareketinin kendisi tarafından oluşturulmuş görünüyor.
Buzul çökmesi nasıl büyük bir sele dönüşüyor?
Buzul çökmesinin en tehlikeli taraflarından biri burada ortaya çıkıyor.
Dağın yüksek kesimlerinden kopan dev buz ve kaya kütlesi aşağı doğru hareket ettiğinde nehir yatağına veya buzul gölüne ulaşabilir.
Süreç kabaca şöyle ilerleyebilir:
Buzul kopar → Buz ve kaya hızla vadiye iner → Nehir/göl etkilenir → Büyük miktarda su aniden yer değiştirir → Su, kaya ve çamur vadi boyunca ilerler → Ani sel ve enkaz akışı oluşur.
Bu nedenle aşağıdaki yerleşim yerleri buzuldan kilometrelerce uzakta olsa bile tehlike altında olabilir.
Nepal-Tibet felaketinde bazı bölgelerde nehir seviyesinin yaklaşık 30 dakika içerisinde 9 metreye kadar yükseldiği bildirildi.
