Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, plastik kirliliğini azaltmaya yönelik yeni bir düzenleme için hazırlıklarını tamamlamak üzere. Sıfır Atık Hareketi kapsamında yürütülen çalışmalar doğrultusunda, plastik çatal, bıçak, kaşık, tabak, pipet ve kulak pamukları gibi tek kullanımlık ürünlerin piyasaya arzının yasaklanmasını içeren yönetmeliğin bu yılın sonunda yürürlüğe girmesi planlanıyor.
Bakanlık, depozito yönetim sistemiyle içecek ambalajlarının geri dönüşümünü teşvik ederken çevreyi korumaya yönelik yeni adımlar da atmayı sürdürüyor. Bu kapsamda geçen yıl 2025-2028 Ulusal Döngüsel Ekonomi Stratejisi ve Eylem Planı ile Tek Kullanımlık Plastikler, Deniz Çöpleri ve Mikroplastikler Yol Haritası yayımlandı.
Hazırlanan düzenleme, tek kullanımlık plastiklerin çevre ve denizler üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmayı ve "AB Tek Kullanımlık Plastikler Direktifi" ile uyumu sağlamayı amaçlıyor.
Birçok plastik ürün yasaklanacak
Hazırlıkları tamamlanma aşamasına gelen yönetmelik taslağı kapsamında plastik çatal, bıçak, kaşık, yemek çubuğu, tabaklar, genleştirilmiş polistirenden (EPS-köpük) gıda kapları, içecek kapları ve bardakları ile plastik çubuklu kulak pamukları ve pipet gibi tek kullanımlık plastik ürünlerin kullanımının sona erdirilmesi planlanıyor.
Taslağın önümüzdeki günlerde kurumların görüşüne açılması bekleniyor. Sivil toplum kuruluşları ve sektör temsilcilerinin değerlendirmelerinin ardından düzenlemeye son şeklin verilerek yıl sonunda yürürlüğe girmesi öngörülüyor.
Söz konusu ürünlerin piyasaya arzının durdurulmasıyla yıllık yaklaşık 1,5 milyon ton karbondioksite eşdeğer karbon salımının önlenmesi ve 1,5 milyar liralık atık yönetim maliyetinden tasarruf edilmesi hedefleniyor.
Yasaklanacak plastik ürünlerin yerine cam, porselen, ahşap ve karton gibi doğa dostu alternatiflerin kullanılması planlanıyor.
Yeni kısıtlamalar gündemde
Bakanlık, ilerleyen süreçte kısmen plastikten üretilen içecek bardakları ve gıda kapları, ebat ve ağırlıktan bağımsız kargo poşetleri ile ıslak mendil ve yüzey temizleme havlularının tüketimini azaltmaya yönelik kısıtlama ve işaretleme uygulamalarını da devreye almayı hedefliyor.
Vatandaşların çoğu kısıtlamayı destekliyor
Yeni yönetmelik hazırlıkları kapsamında Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ile birlikte yapılan araştırmada vatandaşların tek kullanımlık plastik ürünlere yönelik tutumları da incelendi.
Araştırma sonuçlarına göre bireylerin yüzde 77,65’i günlük yaşamlarında tek kullanımlık plastikleri daha az kullanmayı desteklerken, yüzde 9,99’u bu görüşe katılmadı. Katılımcıların yüzde 72,52’si bu ürünleri daha az satın almayı desteklediğini belirtirken, yüzde 11,68’i desteklemedi.
Ayrıca katılımcıların yüzde 76,40’ı plastik pipet, tabak, çatal-bıçak ve bardak gibi ürünlerin kullanımının kısıtlanmasını faydalı bulurken, yüzde 60,02’si bu ürünlerin tamamen yasaklanmasını destekledi.
Tek kullanımlık plastik tüketimi yüksek
Türkiye’de tek kullanımlık plastik tüketimi de dikkat çekici seviyelerde bulunuyor. 2022 yılında 2 bin 858 ton kulak pamuğu çubuğu, 32 bin 406 ton çatal-kaşık, 25 bin 584 ton tabak, 10 bin 234 ton pipet, 5 bin 117 ton plastik karıştırıcı, 63 bin ton gıda kabı, 120 bin ton plastik bardak ve 155 bin 935 ton plastik içecek şişesi tüketildi.
Bu ürünlerin toplamı 709 bin 348 ton tek kullanımlık plastik tüketimine ulaştı. Tek kullanımlık plastik tüketiminin sonraki yıllarda da artmaya devam ettiği belirtildi.
Avrupa’da da benzer uygulamalar var
Avrupa Birliği’nin 2019’da kabul ettiği "Tek Kullanımlık Plastikler Direktifi" kapsamında birçok Avrupa ülkesinde benzer yasak ve kısıtlamalar yürürlüğe girdi.
Fransa, tek kullanımlık plastiklerin büyük bölümünü yasaklayarak AB direktifinin ötesine geçen uygulamalar hayata geçirirken Almanya ise direktif maddelerini ulusal yasaya aktararak üreticilere raporlama yükümlülüğü getirdi ve "Tek Kullanımlık Plastikler Fonu (Single-Use Plastics Fund)" gibi finansal mekanizmalar oluşturdu.
İspanya plastik ambalajlara kilogram başına vergi uygulaması getirirken Hollanda bazı tek kullanımlık ürünlerde ücretlendirme başlattı. İrlanda ise ıslak mendiller ve servis ürünlerinin yasaklanması ile bardaklara yönelik "latte levy" gibi tüketimi azaltıcı vergileri gündeme aldı.
İtalya kompostlanabilir plastiklere (EN 13432) istisna tanıyan düzenlemeler uygularken Yunanistan kamuda tek kullanımlık plastikleri yasakladı. Estonya, Letonya, Polonya, Slovenya ve Finlandiya da AB direktifini ulusal mevzuatlarına uyarlamak için çalışmalarını sürdürüyor.
