Kırım’ın Bahçesaray yakınlarındaki Avcıköy’de 20 Mart 1851’de dünyaya gelen İsmail Gaspıralı, hayatını Türk dünyasının eğitim, kültür ve dil alanlarında gelişmesine adadı. Farklı coğrafyalarda yaşayan Türk topluluklarının ortak bir edebi dil ve güçlü iletişim bağları etrafında birleşebileceğini savunan Gaspıralı, fikirlerini gazetecilik ve eğitim faaliyetleriyle hayata geçirdi.
24 Eylül 1914’te 63 yaşında Bahçesaray’da hayatını kaybeden Gaspıralı’nın vefatının üzerinden 112 yıl geçti.
Eğitim hayatı Rus aydınlarıyla tanışmasıyla şekillendi
İlk eğitimini mahalli bir Müslüman mektebinde alan Gaspıralı, daha sonra Akmescid Erkek Gimnazyumu’nda öğrenim gördü. Voronej’deki askeri okulun ardından Moskova’daki Harp Okulu’na devam etti.
Moskova’daki yıllarında Rus fikir hayatını yakından tanıyan Gaspıralı, okulda karşılaştığı Panslavist düşüncelerin de etkisiyle Çarlık Rusyası sınırları içerisinde yaşayan Türk topluluklarının durumuna yoğunlaşmaya başladı.
1867’de Girit’te çıkan isyan sırasında Osmanlı askerlerine katılmak amacıyla Türkiye’ye gizlice geçmek istediyse de Odesa’da yakalandı ve askerlik hayatı sona erdi.
Paris’te Turgenyev’e asistanlık yaptı
1868’de Bahçesaray’a dönen Gaspıralı, Rusça öğretmenliğine başladı. Rus edebiyatı ve felsefesi üzerine yoğunlaşan Gaspıralı, 1872’de Kırım’dan ayrılarak İstanbul, Viyana, Münih ve Stuttgart üzerinden Paris’e gitti.
Paris’te yaklaşık iki yıl kalan Gaspıralı, aralarında ünlü Rus yazar Ivan Turgenyev’e asistanlığın da bulunduğu çeşitli işlerde çalıştı.
1874’te Osmanlı zabiti olma amacıyla İstanbul’a gelen Gaspıralı, yaklaşık bir yıl sonra Kırım’a döndü.
Bahçesaray’da belediye başkanlığı yaptı
Gaspıralı, 1878’de Bahçesaray belediye başkan yardımcılığına seçildi. Bir yıl sonra belediye başkanı olan Gaspıralı, 1884’e kadar bu görevi yürüttü.
Kırım dışında geçirdiği yıllarda edindiği deneyimler, onun Türk ve Müslüman toplulukların eğitim ve sosyal meselelerine bakışını da şekillendirdi.
“Tercüman” ile Türk dünyasına seslendi
Gaspıralı, Rusya sınırları içerisinde yaşayan Türk ve Müslüman toplumların sorunlarını anlatmak ve onları bilinçlendirmek amacıyla basın faaliyetlerine yöneldi.
1881’de Akmescit’te yayımlanan Rusça “Tavrida” gazetesinde “Russkoe Musulmanstvo” başlığıyla yazılar kaleme alan Gaspıralı, daha sonra Türkçe bir yayın organı oluşturmak için çalışmalarını yoğunlaştırdı.
Bu çabalarının sonucunda Tercüman gazetesi, 22 Nisan 1883’te Bahçesaray’da yayımlanmaya başladı.
Tercüman, ortak Türkçe fikrinin sembolü oldu
Haftada bir yayımlanmaya başlayan Tercüman, zaman içerisinde Türk dünyasının farklı bölgelerinde okuyucuya ulaştı. Gazetenin dili esas olarak Osmanlı Türkçesine dayanırken, Kırım Tatarcası ve diğer Türk lehçelerinden kelime ve biçimlere de yer verildi.
Ekim 1903’ten itibaren haftada iki gün, 1912’den sonra ise günlük yayımlanan Tercüman, Gaspıralı’nın ortak iletişim dili oluşturma düşüncesinin en önemli araçlarından biri haline geldi.
Gaspıralı’nın hedefi, İstanbul’daki bir hamaldan Çin’deki Türk topluluklarına kadar geniş bir coğrafyada yaşayan insanların anlayabileceği bir yayın dili oluşturmaktı.
“40 günde Türkçe” yöntemiyle eğitimde yeni dönem
Gaspıralı’nın fikirlerinin merkezinde eğitim reformu da bulunuyordu. 1884’te Bahçesaray’ın Kaytaz Ağa Mahallesi’nde bir ilkokul açarak “usul-ü savtiyye” adını verdiği yeni yöntemi uygulamaya koydu.
Yeni eğitim yöntemine başlangıçta mesafeli yaklaşan halka, çocuklara 40 günde Türkçe okuma ve yazma öğretileceğini açıkladı. Öğrencilerin 40 gün sonunda halka açık sınavda başarılı olması, Gaspıralı’nın eğitim anlayışının yayılmasına katkı sağladı.
Usul-ü Cedit hareketi yayıldı
Gaspıralı’nın geliştirdiği eğitim sistemi kısa sürede Rusya İmparatorluğu içerisindeki Müslüman topluluklar arasında yayılmaya başladı.
“Usul-ü Cedit” olarak adlandırılan bu eğitim anlayışı, geleneksel eğitim sisteminin yenilenmesini ve eğitimin ana dil temelinde verilmesini savunuyordu. Bu anlayış doğrultusunda yetişen milli-reformist aydınlar ise zamanla Ceditçiler olarak anıldı.
Gaspıralı, Tercüman aracılığıyla eğitim reformunun ve dil birliği düşüncesinin geniş kitlelere ulaşmasını sağladı.
Kız çocuklarının eğitimine de öncülük etti
Gaspıralı’nın eğitim reformu yalnızca erkek öğrencilerle sınırlı kalmadı. İlk Usul-ü Cedit kız mektebi, 1893’te Bahçesaray’da ablası Pembe Hanım Bolatukova tarafından açıldı.
Bu uygulamanın ardından Rusya sınırları içerisinde çok sayıda Cedit okulu açıldı. Cedit okullarının sayısının 1895’te yaklaşık 100 iken 1914’te 5 bine yaklaştığı aktarılıyor.
“Dilde, fikirde, işte birlik” sözüyle hafızalara kazındı
Gaspıralı’nın düşüncelerinin özünü yansıtan “Dilde, fikirde, işte birlik” ifadesi, Tercüman’ın başlığının altında 1911’den itibaren kullanılmaya başladı.
Bu söz, Gaspıralı’nın yalnızca dil ortaklığını değil, eğitim, kültür, ekonomik dayanışma ve toplumsal iş birliğini kapsayan daha geniş bir birlik anlayışını ifade ediyordu.
Gaspıralı, Türk topluluklarının birbirinden haberdar olmasının ve ortak bir fikir dünyası oluşturmasının önündeki engellerin eğitim ve dil reformlarıyla aşılabileceğini savundu.
Rusya Müslümanları kongrelerinde aktif rol aldı
Gaspıralı, Rusya’daki Müslümanların haklarını ve ortak meselelerini gündeme taşımak amacıyla düzenlenen kongrelerde de aktif rol üstlendi.
28 Ağustos 1905’te düzenlenen Birinci Rusya Müslümanları Kongresi’nde başkan seçilen Gaspıralı, 1906’daki ikinci ve üçüncü kongrelerde de etkili oldu.
Özellikle Eylül 1906’da düzenlenen üçüncü kongrede Usul-ü Cedit eğitim sistemi kabul edilirken, eğitimde ortak bir edebi Türkçe kullanılması yönündeki yaklaşım da öne çıktı.
İlk kadın ve çocuk dergilerinin önünü açtı
Gaspıralı’nın yayıncılık faaliyetleri Tercüman gazetesiyle sınırlı kalmadı.
1905’in sonlarında yayımlanmaya başlayan Alem-i Nisvan, Rusya Türklerinin tarihinde önemli bir yere sahip ilk kadın dergilerinden biri oldu. Gaspıralı’nın sahipliğindeki derginin yönetimini kızı Şefika Gaspıralı üstlendi.
Tercüman’ın eki olarak Mart 1906’da yayımlanmaya başlayan Alem-i Sıbyan ise Rusya’daki Türklerin ilk çocuk dergisi olarak öne çıktı.
Ortak edebi dil için İstanbul Türkçesini savundu
Gaspıralı, Türk topluluklarının farklı lehçelere ayrılmasının ortak iletişimi zorlaştırdığı görüşündeydi. Bu nedenle ortak bir edebi Türkçenin geliştirilmesini savundu.
Prof. Dr. Ali Akar’ın “Türk Dili Tarihi” adlı eserinde aktarılan değerlendirmelere göre Gaspıralı, Türk lehçeleri arasındaki benzerliklerden yararlanılmasını ve yabancı dillerden kelime almak yerine Türk lehçeleri arasında karşılıklı kelime alışverişi yapılmasını savunuyordu.
Bu anlayış doğrultusunda İstanbul Türkçesini ortak edebi dil için temel alan Gaspıralı, eğitim yoluyla dil birliğinin güçlendirilmesini amaçladı.
Ziya Gökalp de Tercüman’ı örnek gösterdi
Gaspıralı’nın ortak dil fikrinin etkisi farklı Türk aydınlarında da karşılık buldu. Ziya Gökalp, “Türkçülüğün Esasları” adlı eserinde Tercüman’ın Kuzey, Doğu ve Batı Türkleri tarafından anlaşılmasını, Türklerin ortak bir dilde buluşabileceğinin göstergesi olarak değerlendirdi.
Gaspıralı’nın fikirleri, Rusya’daki Türk topluluklarının yanı sıra Osmanlı aydınları arasında da yankı buldu.
İsmail Gaspıralı’nın mirası bugün de yaşatılıyor
Gaspıralı’nın vefatından sonra Tercüman gazetesi yaklaşık beş yıl daha yayın hayatını sürdürdü. 1944’te Stalin yönetimi tarafından Kırım Türklerinin sürgün edilmesinin ardından, 1990’lı yıllarda ata topraklarına dönüş süreciyle birlikte Gaspıralı’nın Bahçesaray’daki mezarı yeniden düzenlendi.
Gaspıralı’nın adına kütüphaneler ve kültür merkezleri açılırken, eğitim, dil ve Türk dünyası arasındaki iletişime ilişkin fikirleri de yaşatılmaya devam etti.
Gaspıralı’nın adına hatıra para basıldı
İsmail Gaspıralı’nın “Dilde, fikirde, işte birlik” anlayışı, Türk Devletleri Teşkilatı kapsamında da anıldı.
Kasım 2024’te Bişkek’te düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyi 11. Zirvesi’nde, teşkilatın kuruluşunun 15. yılı dolayısıyla Gaspıralı’nın bu şiarının yer aldığı hatıra para, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından devlet başkanları ve diğer yetkililere takdim edildi.
Türkiye, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, KKTC, Macaristan, Kırgızistan ve Azerbaycan bayraklarının yer aldığı hatıra parada “Dilde, fikirde, işte birlik” ifadesi bulunuyor. Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü tarafından basılan 2,5 liralık hatıra para bronzdan üretildi.
