Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, ifade özgürlüğünün sınırları, adalet ve güvenlik ilişkisi ile dijital çağda ortaya çıkan hukuki sorumluluklara ilişkin değerlendirmelerini kaleme aldı. İfade özgürlüğünün yalnızca düşünce ve kanaatlerin açıklanmasıyla sınırlı olmadığını belirten Uçum, herkesin özgürlük alanının korunması için zararlandırıcı ve yıkıcı ifade biçimlerine karşı hukuki tedbirlerin önemine dikkat çekti.
Adalet ve özgürlük ilişkisi
Mehmet Uçum, ifade özgürlüğünün her yerde ve her zaman gündemin olağan konularından biri olduğunu belirterek, konunun farklı yaklaşımlarla tekrar tekrar tartışılması gerektiğini ifade etti.
Uçum, ifade özgürlüğünün kişinin düşünce ve kanaatlerini açıklama özgürlüğüyle sınırlı olmadığını, insanın doğal, bireysel ve sosyal ihtiyaçlarına karşılık gelen tüm ifade etme biçimlerini kapsadığını vurguladı. Kişinin kendisini sözlü, yazılı, bireysel, kolektif, fikren, eylemsel ve yaşam tercihleriyle ifade etmesinin hukuk perspektifinden ele alınması gerektiğini kaydetti.
Hukukun temel amacına ilişkin değerlendirmesinde adalet ve özgürlüğü birlikte ele alan bir yaklaşım ortaya koyan Uçum, devletin adaleti hukuk yoluyla ve hukuki merciler eliyle doğrudan gerçekleştirmesi gerektiğini belirtti. Özgürlük amacının ise kişiler için güvenli ortamlar oluşturularak hayata geçirilebileceğini ifade etti.
Uçum, özgürlük ve güvenlik arasında karşıtlık değil, birbirini tamamlama ilişkisi bulunduğunu belirterek, güvenliğin özgürlüklerin kullanılabilmesi için gerekli olduğunu savundu.
Çatışan özgürlükler nasıl çözülecek?
Bireylerin ve grupların kendilerini ifade etme süreçlerinde yaşanabilecek çatışmalara da değinen Uçum, hukukun herkesin ifade özgürlüğünü etkin kullanabilmesini güvence altına alması gerektiğini kaydetti.
Devletin hem güvenli koşulları hem de düzeni sağlayacak normlar oluşturması gerektiğini belirten Uçum, bunun özgürlük amacına zarar vermemesi gerektiğini ifade etti.
Uçum, güvenli koşullar ve düzenin özgürlükleri sınırlamak için değil, özgürlüklerin kullanılabilmesi için oluşturulması gerektiğini belirterek, demokratik hukuk devletlerinde güvenliği sağlamaya yönelik politikaların özgürlüklerle çatışan uygulamalar olarak görülemeyeceğini savundu.
Özgürlüklerin sınırları nasıl belirlenmeli?
İfade özgürlüğünün sınırsız olamayacağını belirten Uçum, mutlak yasak ve mutlak sınırsızlığın her iki durumda da ifade özgürlüğüne ilişkin alanı ortadan kaldıracağını kaydetti.
Uçum'a göre sınırlamanın meşru nedeni, herkes için ifade özgürlüğünü güvence altına almak olmalı. Sınırlama ancak herkesin ifade özgürlüğünü aynı düzeyde etkin kullanmasına imkân sağlayacak ve bu kullanıma zarar vermeyecek ölçüde uygulanmalı.
Yıkıcı ifade biçimlerinin ölçütleri
Zararlandırıcı ifade biçimlerinin belirlenmesinde evrensel, milli ve yerel değerlerin birlikte esas alınması gerektiğini ifade eden Uçum, hayat hakkının evrensel kabul gören değerler açısından başat ölçütlerden biri olduğunu belirtti.
Uçum, şiddet ve terör esaslı ifade biçimlerinin özgürlük kapsamında değerlendirilemeyeceğini savunarak, şiddeti ve terörü öven, açık ve gerçek tehlike oluşturan, suçu ve suçluyu öven ifadelerin hukuk dışı kabul edilmesi gerektiğini kaydetti.
Bireylere, kolektif kişilere ve temsil kurumlarına yönelik aşağılama, hakaret, asılsız isnat ve itibar zedeleyici ifadeler ile nefret suçu üreten ve kimlikler, inançlar ve tercihler arasında hiyerarşi oluşturan söylemlerin de ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilemeyeceğini belirtti.
Uçum, kurumları ve kişileri hedef alan dezenformasyon amaçlı sistematik itibarsızlaştırma faaliyetlerinin yanı sıra ifade özgürlüğünün istismar edilerek iç ve dış operasyonel faaliyetlerde kullanılmasının da hukuki koruma altında olmadığını ifade etti.
Geleneksel ailenin ve insanın doğuştan gelen cinsel kimliklerinin tasfiyesine yönelik saldırgan ifade biçimlerinin de hukuk açısından tedbir gerektiren seviyelere geldiğini savunan Uçum, düzeni ve güvenli koşulları bozan eylemsel ifade biçimlerinin korunamayacağını kaydetti.
Bu tür yaklaşımları “yıkıcı ifade biçimleri” olarak nitelendiren Uçum, bunların hakiki ifade özgürlüğünün koşullarını ortadan kaldırdığını belirtti.
Dijital mecralarda görünürlük sorunu
Zararlandırıcı ve yıkıcı ifade biçimlerinin geçmişte de bulunduğunu ancak dijitalleşmeyle birlikte çeşitlenerek yayıldığını ifade eden Uçum, özellikle sanal mecralarda bu tür ifadelerin görünürlüğünün ürkütücü boyutlara ulaştığını kaydetti.
İnsanların kendilerini ifade ederken daha fazla görünür olmayı tercih etmelerinin bir yönüyle ifade özgürlüğünün genişlemesi olarak değerlendirilebileceğini belirten Uçum, bu eğilimin teşhircilik, ahlaki sınırların aşılması ve suç olan ifade biçimlerinin olağanlaşması gibi sonuçlar doğurabildiğini savundu.
Uçum, zararlandırıcı ve yıkıcı ifade biçimleriyle mücadelede geleneksel yöntemlerin yetersiz kaldığını belirterek, milli devletlerin yeni yaklaşımlarla mücadele politikaları geliştirmesi gerektiğini ifade etti.
Milli devletlerin hukuki sorumluluğu
Uçum, güvenli koşullar ve düzen içinde adil ve eşit şartlarda herkes için ifade özgürlüğünü etkin kılmanın hukukun temel işlevlerinden biri olduğunu belirtti.
Sosyal medya ve dijital platformlarda yaygınlaşan yıkıcı ve zararlandırıcı ifade biçimlerinin herkesin pozitif ve negatif ifade özgürlüğünün en büyük düşmanı haline geldiğini savunan Uçum, bu durumun bir “anti-özgürlük alanı” oluşturduğunu kaydetti.
Demokratik devletlerin hukuk devleti olabilmesi için tüm erkler üzerinden hukukla kurdukları ilişkiyi bu işlevler doğrultusunda yapılandırması gerektiğini belirten Uçum, yıkıcı ve zararlandırıcı ifade biçimlerinin ifade özgürlüğü alanında kalmadığının hukuk düzeni içinde net biçimde gösterilmesi gerektiğini ifade etti.
Uçum, yazısını şu değerlendirmeyle tamamladı:
“Aksi halde özellikle sosyal medya ve dijital platformlar üzerinden oluşturulan anti-özgürlük alanlarıyla dijital faşizm riski artmaya devam edecektir. İnsanlığı bu kabustan kurtarmak için henüz çok geç değildir.”
