Azerbaycan ile Türkiye arasında diplomatik ilişkilerin tesis edilmesinin üzerinden 34 yıl geçti. 14 Ocak 1992’de Bakü’deki Türkiye Cumhuriyeti Başkonsolosluğunun büyükelçiliğe dönüştürülmesiyle başlayan bu ilişkiler, geçen 34 yılda her alanda “bir millet, iki devlet” ilkesiyle geliştirilerek müttefiklik düzeyine taşındı.
Azerbaycan, Sovyetler Birliği’nden bağımsızlığını kazandıktan sonra Bakü’deki konsolosluğun büyükelçilik statüsüne yükseltilmesiyle diplomatik ilişkiler resmen tesis edildi ve bu süreç, istikrarlı biçimde sürdürülerek stratejik ortaklık seviyesine ulaştı.
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin temelleri ise Azerbaycan’ın 1918’deki ilk bağımsızlık dönemine uzanıyor. Osmanlı İmparatorluğu’nun Azerbaycan’ı tanıması ve Kafkas İslam Ordusu’nun Bakü’nün kurtuluşundaki rolü, iki ülke arasındaki tarihi bağları güçlendiren önemli dönüm noktaları arasında yer aldı.
Sovyet döneminde ilişkiler sınırlı kalsa da Azerbaycan, Türkiye’nin Kurtuluş Savaşı’na destek verdi. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte iki ülke yaklaşık 70 yıl sonra yeniden yakın ilişkiler kurarken, Türkiye 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu.
Haydar Aliyev döneminde ivme kazanan ilişkiler, “bir millet, iki devlet” anlayışıyla stratejik bir çerçeveye oturtuldu. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev döneminde de bu politika sürdürülerek işbirliği siyasi, ekonomik, askeri ve kültürel alanlarda derinleştirildi.
Enerji ve ulaştırma projeleri ilişkilerin omurgasını oluşturdu
Türkiye ile Azerbaycan, kardeşlik ilişkilerini stratejik enerji ve ulaştırma projeleriyle pekiştirdi. Azerbaycan petrolünü dünya piyasalarına ulaştıran Bakü–Tiflis–Ceyhan Petrol Boru Hattı, Türkiye ve Avrupa’ya doğal gaz akışını sağlayan TANAP ile Bakü–Tiflis–Kars demir yolu hattı, iki ülke arasındaki işbirliğinin somut göstergeleri oldu.
Enerji alanındaki işbirliği, bölgesel enerji güvenliğine de önemli katkı sağladı. Bugün TANAP üzerinden 10 Avrupa ülkesine, ayrıca Türkiye üzerinden Suriye’ye Azerbaycan gazı sevk ediliyor.
İki ülkenin yeni hedefi ise Türkiye ile Azerbaycan’ı Ermenistan üzerinden kara ve demir yoluyla birbirine bağlaması planlanan Zengezur Koridoru’nun hayata geçirilmesi olarak öne çıkıyor.
Karşılıklı yatırımlar ekonomik bağları güçlendirdi
Ekonomik ilişkilerde karşılıklı yatırımlar önemli bir rol oynadı. Azerbaycan, Türkiye’ye 20 milyar doların üzerinde yatırım yaparak en büyük yurt dışı yatırımını bu ülkeye gerçekleştirirken, Türkiye de yaklaşık 18 milyar dolarlık yatırımla Azerbaycan’da petrol dışı sektörlere en fazla yatırım yapan ülke oldu.
Türkiye’de yaklaşık 3 bin Azerbaycan şirketi faaliyet gösterirken, Azerbaycan’da ise 4 bin 600’den fazla Türk şirketi bulunuyor. Türkiye, Azerbaycan’ın ithalatta üçüncü, ihracatta ikinci, karşılıklı ticaret hacminde ise ikinci büyük ortağı konumunda yer alıyor.
2016’da 2,3 milyar dolar seviyesinde olan ikili ticaret hacmi, 2023’te 7,6 milyar dolara, 2024’te ise 8 milyar dolara yükseldi. 2025 yılı verileri henüz açıklanmazken, petrol fiyatlarındaki düşüş nedeniyle ticaret hacminde sınırlı bir gerileme yaşanabileceği öngörülüyor.
İki ülke, ticaret hacmini orta vadede 15 milyar dolara çıkarmayı ve karşılıklı ticarette birinci sıraya yükselmeyi hedefliyor.
Karabağ’ın yeniden imarında Türk şirketleri ön planda
İşgalden kurtarılan Karabağ ve Doğu Zengezur bölgelerinde 22 Türk şirketi, yaklaşık 5 milyar dolar maliyetli 70 projeyi hayata geçiriyor.
Bugüne kadar Türk müteahhitleri Azerbaycan’da toplam 21 milyar dolar değerinde 558 projeye imza atarak ülkenin altyapı ve üstyapı yatırımlarına önemli katkı sundu.
Askeri alanda kapsamlı ve kurumsal işbirliği
Türkiye, askeri alanda da Azerbaycan’a kapsamlı destek sağladı. 1992’den bu yana iki ülke arasında askeri konuları kapsayan 100’ün üzerinde anlaşma ve protokol imzalandı.
Bu çerçevede Türkiye, Azerbaycan’ın savunma sanayisinin geliştirilmesi ve askeri personelin eğitilmesine katkı sundu. Çok sayıda Azerbaycanlı askeri personel Türkiye’deki harp okullarında eğitim alırken, Azerbaycan Harp Okulu Türkiye’nin desteğiyle NATO standartlarında eğitim veren bir kurum haline geldi.
2013’te imzalanan muhtıra doğrultusunda her yıl atışlı ortak tatbikatlar düzenlenmeye başlandı. TurAz Kartalı ve TurAz Şahini tatbikatlarıyla iki ülke hava kuvvetleri arasındaki koordinasyon güçlendirildi.
Savunma sanayisi alanındaki işbirliği de zamanla gelişirken, Azerbaycan Türk savunma sanayi şirketleri tarafından üretilen silah ve mühimmatı kullanarak askeri kapasitesini artırdı.
İkinci Karabağ Savaşı’nda Türkiye’den güçlü destek
Yaklaşık 30 yıl süren işgal döneminde Azerbaycan’ın haklı tutumunu uluslararası platformlarda savunan Türkiye, 2. Karabağ Savaşı sırasında da Azerbaycan’a siyasi ve manevi destek verdi.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “Azerbaycan yalnız değildir” açıklaması, üçüncü tarafların Azerbaycan’ın askeri operasyonlarına müdahil olmasının önüne geçti. Savaş sürecinde Azerbaycan ordusunun envanterindeki Türk yapımı SİHA’lar da sahada etkili rol oynadı.
Şuşa Beyannamesi ile müttefiklik resmileşti
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler, 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi ile resmen müttefiklik düzeyine yükseltildi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 15 Haziran 2021’de Karabağ’ın sembol kenti Şuşa’yı ziyaret ederek Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile bir araya geldi. İki liderin imzaladığı Şuşa Beyannamesi, ilişkilerin hukuki ve siyasi temelini daha da güçlendirdi.
Bu dönemde uzun süredir gündemde olan kimlik kartlarıyla seyahat uygulaması da hayata geçirildi. 1 Nisan 2021’den itibaren iki ülke vatandaşları, yeni tip çipli kimlik kartlarıyla karşılıklı olarak 90 gün süreyle vizesiz turistik seyahat edebiliyor.
Deprem felaketinde Azerbaycan’dan güçlü dayanışma
Azerbaycan, 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından Türkiye’ye kapsamlı insani yardım desteği sağladı.
Depremlerin hemen ardından arama kurtarma ekipleri, sağlık personeli ve gönüllüler Türkiye’ye sevk edilirken, sahra hastaneleri kuruldu ve insani yardım malzemeleri bölgeye ulaştırıldı. Azerbaycanlı ekipler, arama kurtarma ve sağlık çalışmalarında aktif görev aldı.
Kalıcı konut desteğiyle de Türkiye’nin yanında olan Bakü yönetimi, Kahramanmaraş’ta “Azerbaycan Mahallesi” adı verilen konut alanını inşa etti.
Diasporalar ortak söylemle hareket ediyor
Türkiye ve Azerbaycan, Güney Kafkasya’da kalıcı barışın tesisi için diplomatik, siyasi ve güvenlik alanlarında adımlarını koordineli şekilde atarken, uluslararası platformlarda da yakın istişare yürütüyor.
Bu süreçte “bir millet, bir diaspora” anlayışıyla hareket eden Türkiye ve Azerbaycan diasporaları, ortak söylem ve girişimlerle barışın doğru anlatılmasına ve kalıcı hale gelmesine katkı sunuyor.
Erdoğan–Aliyev yakınlığı ilişkilerin temel dinamiği
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki yoğun karşılıklı üst düzey ziyaretler, ilişkilerin gelişmesinde belirleyici rol oynuyor. Devlet yetkililerinin göreve başladıktan sonra veya sembolik önemi bulunan gelişmelerin ardından karşı ülkeyi öncelikli ziyaret etmeleri bir gelenek haline geldi.
Bu sürecin en önemli unsurlarından biri de Cumhurbaşkanları Recep Tayyip Erdoğan ile İlham Aliyev arasındaki yakın dostluk olarak öne çıkıyor.
