Yeni enerji jeopolitiğinde Türkiye’nin stratejik konumu
Orta Doğu’da ABD-İsrail ile İran arasında yaşanan savaşın en kritik kırılma anlarından birisi hiç şüphesiz Hürmüz Boğazı’nın kapanması olmuştur. Hürmüz Boğazı küresel enerji arzı açısından büyük bir öneme haizdir. Günlük yaklaşık 17–20 milyon varil petrol buradan geçmekte, bu miktar küresel petrol ticaretinin yaklaşık %30’unun buraya bağlı olduğunu göstermektedir. Daha da çarpıcı olan ise, dünya petrol tüketiminin yaklaşık beşte birinin bu hat üzerinden taşınmasıdır. Bu nedenle boğazın kapanması ya da akışın ciddi şekilde aksaması, küresel ölçekte ekonomik ve siyasi sonuçlar doğuran bir kırılma yaratabilecek potansiyele sahiptir.
Savaş sürecinde tanker trafiğinin durma noktasına gelmesi, petrol fiyatlarında hızlı yükselişlere yol açmış ve küresel piyasalarda ciddi dalgalanmalar yaratmıştır. Alternatif güzergâhların sınırlı olması, bu krizi daha da derinleştirmektedir. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, kara boru hatlarıyla taşınabilecek petrol miktarı, Hürmüz’den geçen toplam hacmin yalnızca küçük bir bölümünü karşılayabilmektedir. Özellikle Çin, Hindistan ve Japonya gibi enerjiye bağımlı ekonomiler bu tür bir krizden en fazla etkilenen ülkeler arasında yer almaktadır.
Diğer yandan küresel LNG arzının yaklaşık %20’sinin de bu boğazdan geçmesi, doğalgaz piyasalarının da aynı derecede kırılgan olduğunu ortaya koymaktadır. Bu şartlar, enerji güvenliğinin artık tek boyutlu bir mesele olmaktan çıktığını ve deniz yollarının kontrolünün küresel güç dengelerinde belirleyici bir unsur haline geldiğini göstermektedir. Nitekim boğazın en dar noktasının yalnızca 33 kilometre olması ve gemi geçiş hatlarının son derece sınırlı olması, burayı askeri açıdan da son derece hassas bir bölge haline getirmektedir.
Tam da bu noktada Türkiye’nin jeopolitik konumu ve enerji politikaları ön plana çıkmaktadır. Türkiye, Orta Doğu, Kafkasya ve Avrupa arasında bir enerji köprüsü olmakla beraber alternatif enerji hatlarının merkezinde yer alan bir ülkedir. Irak ve Azerbaycan petrolünü Akdeniz’e ulaştıran boru hatları, Türkiye’yi Hürmüz’e bağımlı olmayan nadir geçiş güzergâhlarından biri haline getirmektedir. Özellikle kriz dönemlerinde Türkiye’nin bu alandaki stratejik önemini daha da ön plana çıkmaktadır. Türkiye’nin son yıllarda attığı adımlar da bu stratejik konumu güçlendirmiştir. Karadeniz’de keşfedilen doğalgaz rezervleri, yenilenebilir enerji yatırımları ve enerji arzını çeşitlendirme politikaları, Türkiye’nin dışa bağımlılığını azaltırken aynı zamanda bölgesel bir enerji merkezi olma hedefini de desteklemektedir. Bununla birlikte TANAP ve TürkAkım gibi projelerle Avrupa’nın enerji güvenliğinde üstlenilen kritik rol Türkiye’nin enerji diplomasisinde önemli baş aktörlerden birisi olduğunu açıkça göstermektedir.
Hürmüz krizinin bir diğer önemli sonucu ise enerji güvenliğinin artık doğrudan milli güvenlik meselesi haline gelmesidir. Enerji hatlarının kesintiye uğraması, ekonomik olduğu kadar siyasi ve askeri sonuçlar doğurmaktadır. Bu bağlamda Türkiye, hem NATO üyesi olması hem de küresel ve bölgesel güç kimliğiyle çok boyutlu bir denge politikası izleyebilen nadir ülkelerden biridir. Yapıcı ve çok yönlü diplomasi anlayışı, Türkiye’yi küresel istikrarı sağlayıcı bir aktör olarak öne çıkarmaktadır.
Hürmüz Boğazı’nın kapanması, küresel sistemin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gözler önüne sermiştir. Enerji akışının birkaç bölgeye bağımlı olması, modern dünyanın en büyük stratejik zaaflarından birisidir. Önümüzdeki dönemde enerji hatlarının çeşitlendirilmesi ve alternatif güzergâhların güçlendirilmesi sürecinde Türkiye’nin rolü daha da artacak, krizlerin şekillendirdiği yenidünya düzeninde sahip olduğu stratejik ağırlığı daha belirgin şekilde hissedilecektir.
