Yapay Zekâ Eylem Planı: İnsana yapılan yatırım
Nasıl, en pahalı makine, onu çalıştıracak usta olmadan bir demir yığınıysa durum yapay zekâ için de böyle. Milyar dolarlık altyapıları kursanız da onu değere dönüştürecek insanı yetiştirmemişseniz, elinizde ancak ölü bir yatırım kalır. Bu nedenle, yeni eylem planının belki de en doğru kararı, işe donanımdan değil insandan başlamasıdır.
WEF Future of Jobs 2025 araştırmasında 1.000'den fazla büyük işverene göre işverenlerin %86'sı YZ ve bilgi işleme teknolojilerinin 2030'a kadar şirketlerini dönüştüreceğini düşünüyor. Hem YZ üreten çekirdek kadro, hem uygulayan teknik kadro, hem de kullanan meslek profesyonelleri gerekiyor.
Plana göre, ilk yıl 1.5 milyon, iki yıl sonunda 5 milyon vatandaşın temel yapay zekâ okuryazarlığı kazanması hedefleniyor. 81 ilde atölyeler kurulacak. Vatandaş, e-Devlet üzerinden kendi düzeyini ölçüp kişiye özel bir gelişim yoluna girebilecek. Bu, teknolojiyi bir zümrenin aracı olmaktan çıkarıp topluma mal etme için büyük bir çaba.
Okuryazarlığın ötesinde de bir uzmanlık yolu çizilmiş. 10 bin ileri düzey uzman, 100 bin uygulama profesyoneli yetiştirilecek. Mühendislik fakültelerinin çekirdek dersleri arasına yapay zekâ giriyor,. 50’yi aşkın üniversite bu dönüşüme katılıyor. Böylece hem sıradan kullanıcı hem de derinlemesine uzman düşünülmüş oluyor.
Planın beni memnun eden bir yanı da kendi başarımını ölçümleme yaklaşımı. Her eylemin bir başlangıç değeri, bir hedefi, bir sorumlusu var. Kamuya açık bir izleme sayfasında her iş yeşil, sarı ya da kırmızı ışıkla gösterilecek. Dahası, yalnız kaç kişinin katıldığı değil, kişilerin ne öğrendiği, neyin değiştiği de ölçülecek. Hedef koymak kolay, ama tutup tutmadığına bakmak zordur. Bizde asıl eksik olan hep bu idi.
Planla, güç kadar güven de kuruluyor. Toplumu doğrudan etkileyen yüksek riskli modeller, halkın karşısına çıkmadan önce bir güvenlik ve başarım süzgecinden geçirilecek. Bir etik kurul, ortak ilke ve rehberleri belirleyecek. Yani teknoloji uğruna güvenlik feda edilmiyor. Tam tersine, güvenlik, ölçeklenmenin ön şartı sayılıyor.
İki ayrıntı daha var devlet aklına yakışan. Biri, büyümenin sorumlu enerji kullanımı ile birlikte düşünülmesi. Artan işlem gücünün gerektirdiği enerjinin düşük karbonlu kaynaklarla sağlanması. Öteki ise, Türkiye'nin bu yolda yalnız başına değil de, kardeş Türk devletleriyle ortak bir dil modeli geliştirme fikri oldu. Bu hem kültürel bir köprü hem de akıllı bir ölçekleme hamlesi bence. Bu tür yatırımların Türk devletlerinin birlikte yapması önerilerini bu köşede defalarca dile getirmiştim.
Bir an için sahayı gözümüzde canlandıralım. Köy okulundaki bir öğretmen, doğru araçla sınıfındaki her çocuğa ayrı bir hızda ders anlatabilir. Hastanedeki bir hekim, önüne gelen raporu saniyeler içinde tarayıp riskli hastayı öne alabilir. Küçük bir esnaf, muhasebesini ilk kez bir danışman gibi metriklerle okuyabilir. Ama bunların hiçbiri, o öğretmen, o hekim, o esnaf bu aracı tanımadan gerçek olamayacak. Planın insana yaptığı yatırım, işte bu yüzden en pahalı çipten daha kıymetli.
Stanford AI Index 2026, Türkiye’nin yapay zekâ insan kaynağında hızlı gelişen ancak yetenek yoğunluğu bakımından öncü ülkelerin gerisinde kalan bir ülke olduğunu gösteriyor. Türkiye özellikle ICT mezunu üretimini en hızlı artıran ülkelerden biri, dolayısıyla güçlü bir insan kaynağı oluşturma potansiyeline sahip.
2025 itibarıyla AI yetenek yoğunluğu Türkiye’de erkeklerde %0,40, kadınlarda %0,33 düzeyindeyken, İsrail’de bu oranlar %3,15 ve %1,78, Singapur’da %2,13 ve %1,55, Almanya’da ise %1,46 ve %0,71 seviyesinde. Türkiye’nin kadın ve erkeklerini yakın şekilde geliştiriyor olması önemli bir avantaj. Yani planın hedeflediği bu sayılar daha da artırmak lazım.
Bir diğer konu olan göç ile ilgili olarak da aynı rapor göre, 2025’te Türkiye’nin net AI yetenek göçü her 10 bin LinkedIn üyesinde −0,30 iken ABD +0,92, Almanya +1,09, Suudi Arabistan +2,02 ve BAE +6,52 seviyesinde. Türkiye’nin göstergesi 2024’teki −0,49’dan −0,30’a iyileşmiş olsa da, ülke hâlâ yetiştirdiği AI yeteneğinin bir bölümünü yurtdışına kaybediyor.
5 milyon insanı eğitmek, 100 bin profesyonel yetiştirmek, sonra da bu insanları ülkede tutabilmek başlı başına bir sınav olacaktır. Yetişmiş bir beynin bir uçak biletiyle gidebildiği ve dışarıda talep gördüğü bir çağda, tutundurma ve sürdürülebilirlik tarafı en az yetiştirme kadar önemli olacak.
