Hal Yasası: Üreticiyi güçlendirmeden fiyat düşmez!

Meyve sebze fiyatları yükselince Hal Yasası yeniden gündeme geliyor. Pazarda limon pahalanıyor, tarlada ürün para etmiyor; birkaç gün boyunca “aracılar kalkacak, fiyatlar düşecek” deniyor. Sonra tartışma sönüyor. Oysa bu mesele, fiyatların manşet olduğu günlerde hatırlanacak geçici bir tedbir değil; üreticinin tarlaya girdiği andan tüketicinin mutfağına kadar uzanan ticaret düzeninin temel meselesidir.

Fiyat operasyonları da bu tartışmanın önemli bir parçası. 2026’da 22 ilde 109 adreste arama yapılırken 41 dağıtıcı firma yöneticisi hakkında gözaltı kararı verildi; soruşturmada 1.029 çiftçinin beyanına başvuruldu. Yetkililer, bazı şirketlerin ürün arzını düşük, maliyetleri yüksek gösterdiği ve sahte müstahsil makbuzları düzenlediği yönünde tespitler bulunduğunu açıkladı. Bu iddiaların araştırılması ve kanıtlanması elbette gerekli; kamu gücü, üreticinin emeğini ve tüketicinin bütçesini istismar edenlere karşı görevini yapmalıdır. Ancak operasyonların ardından tüketici pazarda kalıcı bir ucuzlama görmediyse şu soru da sorulmalı: Bu operasyonlar hangi sorunu çözdü? Yanıt, soruşturmanın gereksiz olduğu değil; adli müdahalenin tek başına fiyatları düşüremeyeceğidir. Operasyon suç şüphesini ve sorumluları araştırır; ürünün tarladan sofraya hangi maliyetlerle ve kaç aşamadan geçerek ulaştığını, üreticinin neden finansman için aracıya bağımlı kaldığını ise yapısal düzenleme çözer. 

Bugün 5957 sayılı Kanun’un değiştirilmesi yeniden konuşuluyor. Ancak kamuoyunda “Meclis’e sunuldu” denilen süreci doğru tarif etmek gerekiyor: Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Bakanlığın hazırladığı kapsamlı taslağın Meclis’teki parti grubuna sunulduğunu açıkladı. TBMM kayıtlarında ise 30 Ekim’de sunulmuş ayrı bir kanun teklifi bulunuyor. Bu teklif, 2 Kasım’da komisyonlara sevk edildi ve şu an komisyonda. Öngörüleri arasında azami komisyon oranının yüzde 4’e düşürülmesi, fiyatı artıran mükerrer alım satımın yasaklanması ve semt pazarlarındaki satış yerlerinin en az yüzde 30’unun üreticilere ve üretici örgütlerine ayrılması var. Bunlar henüz yürürlüğe girmiş hükümler değil; teklif aşamasındaki düzenlemeler. 

Hal Yasası’nın önemi, yalnızca komisyon oranını düşürmesinden ibaret değil. Ürün hangi üreticiden çıktı, kaç el değiştirdi, hangi bedelle satıldı; bunların izlenebilmesi kayıt dışılığı ve haksız ticareti azaltabilir. Ürün daha az ve daha şeffaf işlem görürse üreticiyle tüketici arasındaki fiyat farkının bazı nedenleri görünür hâle gelir. Ama aradaki her kişiyi “gereksiz aracı” saymak da kolaycılık olur. Komisyoncu kimi zaman ürünü pazara ulaştırır, alıcıyı bulur, tahsilat ve satış riskini üstlenir; kimi zaman da hasattan önce üreticiye gübre, ilaç, işçilik veya nakit için avans verir.

İşte yasanın en kritik sorusu burada: Aracının sunduğu finansman ve pazarlama hizmeti kaldırılacaksa, bu hizmeti kim, hangi kaynakla üstlenecek? Üreticinin ürününü doğrudan markete satması kâğıt üzerinde cazip görünebilir. Fakat çiftçinin soğuk hava deposu, tasnifleme ve ambalajlama tesisi, nakliye aracı, pazarlık gücü ve aylarca bekleyecek sermayesi yoksa, doğrudan satış imkânı tek başına çözüm değildir. Aracıyı sistemden çıkarmak kolay; üreticiyi o aracının yerine geçirecek sermaye ve örgütlenmeyle donatmak zordur.

Bu nedenle kooperatif ve üretici birliklerine sadece pazar tezgâhı değil, işletme sermayesi, düşük faizli sezon kredisi, hasat öncesi avans, ürün alım sözleşmesi ve soğuk zincir desteği sağlanmalıdır. Ticaret Bakanlığının açıkladığı taslakta üretici örgütlerinin kurulmasının, hallerde ve pazarlarda daha fazla yer almasının, hal kurmaları için maddi destek ile vergi ve rüsum muafiyetlerinin önerildiği belirtiliyor. Bunlar doğru yönde adımlar; fakat nasıl, hangi ölçütle ve ne kadar kaynakla uygulanacağı belli olmadan çiftçinin finansman açığı kapanmaz. 

2026 yılı üretimi bu tartışmayı daha da önemli kılıyor. TÜİK’in ikinci tahmininde meyve, içecek ve baharat bitkileri üretiminin geçen yıla göre yüzde 60,8 artarak yaklaşık 31,5 milyon tona ulaşması bekleniyor. Elmada yüzde 97,4, üzümde yüzde 60,5, limonda yüzde 65, cevizde yüzde 86,8 artış öngörülüyor. Sebze üretiminin ise yüzde 0,8 azalacağı tahmin ediliyor. Bu rakamlar meyvede güçlü bir toparlanmaya işaret ediyor; ancak Türkiye geneli tahmini, her ilde ve her üründe aynı bolluk yaşanacağı anlamına gelmez. Üstelik yüksek rekolte, kendiliğinden yüksek çiftçi geliri demek değildir. 

Manisalı üzümcü, ürününü hasat döneminde aynı anda piyasaya çıkardığında alıcı ve depolama imkânı bulamazsa fiyat baskısıyla karşılaşabilir. Mersinli limon üreticisi için ürünün miktarı kadar depolama, ihracat bağlantısı ve ödeme zamanı da belirleyicidir. Elmacı ve cevizci için de kalite sınıflandırması, kurutma veya soğuk muhafaza, nakliye ve alıcıya erişim önem taşır. Hal Yasası; ürünün kaydını, satış zincirini ve pazar erişimini iyileştirebilir. Fakat bir kasa üzümün ya da limonun üreticiye kaça mal olduğunu, hasatta hangi fiyata satılacağını tek başına belirleyemez.

Üretim planlaması da bu zincirin parçasıdır. Bakanlık hangi bölgede hangi ürüne ne kadar talep olduğunu, su ve iklim koşullarını, ihracat imkânlarını üreticiye zamanında anlatmalı; ekim ve dikim kararını güvenilir veriyle desteklemelidir. Mersin’de 2026 turunçgil rekoltesi için ilçe verilerine dayalı çalışma yapılması, planlamanın sahadan başlaması gerektiğini gösteriyor. Ancak planlama, emir vermek ya da üreticiyi tek bir ürüne yönlendirmek değildir. Alım garantisi, makul fiyat, finansman ve pazar bağlantısı yoksa çiftçi riskini yine tek başına üstlenir. 

Bu işte görev paylaşımı açık olmalı. Tarım ve Orman Bakanlığı üretim tahmini, planlama ve üretici örgütlenmesini yürütmeli. Ticaret Bakanlığı Hal Kayıt Sistemi üzerinden ürün ve fiyat zincirini izlemeli, rekabeti ve denetimi sağlamalı. Hazine ve Maliye Bakanlığı üretim sezonunda çiftçiye uygun maliyetli finansman için kaynak oluşturmalı; vergi ve rüsum teşviklerini üreticiye gerçekten ulaşacak biçimde tasarlamalı. Sanayici ve perakendeci, ürünü hasat öncesinde belirlenmiş kalite ve miktar koşullarıyla almayı taahhüt etmeli. Belediyeler de üretici pazarları, lojistik ve yerel satış altyapısını kurmalı. Bakanlıklar arasındaki eşgüdüm kurulmadan, yük yalnızca çiftçinin ve tüketicinin omzuna bırakılmış olur.

Peki yasa çıkınca tüketici meyve sebzeyi daha ucuza alacak mı? Bunu bugünden garanti etmek mümkün değil. Komisyonun yüzde 8’den yüzde 4’e indirilmesi, aradaki mükerrer satışların engellenmesi ve üreticinin pazara erişiminin artırılması fiyat oluşumuna olumlu katkı sağlayabilir. Fakat nakliye, ambalaj, enerji, depolama, fire ve perakende giderleri de fiyatın içindedir. Üreticiye ödenen fiyatın yükselmesiyle tüketicinin ödediği fiyatın düşmesini aynı anda sağlayacak olan, zincirdeki verimlilik ve adil paylaşım düzenidir; tek bir kanun maddesi değil.

Son söz: Hal Yasası’nı her fiyat krizinde can simidi gibi hatırlayıp birkaç gün sonra unutursak, yine tarlada başka, pazarda başka fiyat konuşuruz. Üretici örgütü finansmansız, çiftçi pazarlık gücünden yoksun, denetim kâğıt üzerinde kalırsa yasa metnindeki yüzde 4 de tüketicinin filesine ucuzluk olarak yansımaz. Doğru hedef aracıyı suçlamak değil, üreticiyi güçlü kılarken haksız kazancı ve gereksiz işlem basamaklarını önlemektir.

Çünkü üretici kazanamıyorsa üretim sürdürülemez; üretim sürdürülemiyorsa bolluk da fiyat istikrarı da kalıcı olmaz. Hal Yasası’nın başarısı, Meclis’ten ne zaman geçtiğiyle değil, Manisa’da üzümcünün, Mersin’de limoncunun, elmacının, cevizcinin emeğine ne kattığıyla ve tüketicinin sofrasına nasıl yansıdığıyla ölçülecek.

Kalın sağlıcakla…

10 Kasım ve Gazi Mustafa Kemal ATATÜRK 

Tarihe yön veren, talihe yol açan, yaşadığı zamanın dışına çıkıp ülkesinin ve milletinin yol başçısı olan büyük bir kumandan, imrenilecek bir devlet adamı, eşsiz bir siyaset ve dava insanıdır.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk inanmış bir Türk milliyetçisi, çağını kavramış bir inkılapçı, değişim dinamiklerinin yönünü iyi okumuş, bölgesel ve küresel gelişmeleri milli gerçeklere muvafık şekilde yorumlamış bir siyaset dehasıdır.

Vefatının ardından geçen 88 yıllık zaman diliminde, Türk milletinin ona duyduğu hürmet ve bağlılık hiç azalmamış, eserlerine ve mücadele ahlakına yönelik muhabbet ve sadakat hiç aşınmamıştır.

Ona karşı yapılan saldırıların, atılan iftiraların, aslı astarı olmayan ithamların temelinde Türklüğün bekasına ve Türkiye Cumhuriyeti’nin varlığına yönelik hazımsızlık olduğu ayan beyan bellidir, hatta belgelidir.

Bu duygu ve düşüncelerle vefatının 88. yıldönümünde aziz Atatürk’ü rahmetle, şükranla, saygıyla anıyorum.

Ruhu şad, mekânı cennet olsun diyorum.

Herkes bilmelidir ki, Gazi Mustafa Kemal Atatürk Türkiye’dir, Türk vatanın istiklal ufkudur.