Yapay zekânın getireceği refah kime kalacak?

YAYINLAMA:
Yapay zekânın getireceği refah kime kalacak?

Önceki yazıyı yapay zekânın getireceği kazancın nasıl paylaşılacağı sorusuyla bitirmiştim. Daha önceki ticaret sanayi odaları ile ilgili yazımda da her ekonomi çağının aynı zamanda bir sermaye el değişimi olduğunu yazmıştım. Buharla, sermaye toprak sahibinden fabrikatöre, bilgisayarla, sermaye fabrikatörden yazılımcıya geçti. Yapay zekâ çağında el değiştirecek olan şey ise emeğin kendisi gibi görünüyor!

Anthropic'in Eylül 2026'da yayımladığı senaryo çalışması, Amerika'da emeğe giden payı geniş bir tanımla yüzde 60'tan başlatıyor ve bu payı yapay zekânın bilgi işinin yarısını devraldığı orta senaryoda 4 puan, neredeyse tamamını devraldığı uç senaryoda 15 puan düşürüyor. Bilgi işçisinin ücreti orta senaryoda yerinde sayıyor, uç senaryoda yüzde 10'dan fazla düşüyor. Yani verimlilik artsa bile masa başında çalışanın maaşı artamıyor. IMF'nin Ocak 2024’te yaptığı çalışmaya da benzer şeyi söylemiş. Yapay zekâ emeğin yerine geçerken sermayeye talebi büyüttüğü için sermaye gelirinin ve servetin dağılımı her durumda bozuluyor.

Önceki yazıda ücretli emeğin payını Türkiye'de yüzde 36,6, Amerika'da yüzde 51 olarak vermiştim. Aradaki farkın bir kısmı bizde esnafın, çiftçinin ve kayıt dışının büyüklüğünden geliyor. Ama Amerika'nın uç senaryoda (-%10) ineceği seviye bile bizim bugünkü seviyemizin üstünde. Yani emek payı zaten düşük bir ekonomide bu payın daha da inmesi orta sınıfın erimesi demek.

Peki emeğin erimesi ile insanlar nasıl ayakta durabilir? İlk akla gelen cevap evrensel temel gelir. Evrensel gelirde özetle devlet herkese her ay bir para verir, insanlar o parayla makinelerin ürettiğini satın alır. Amerika’da 1000 kişiye üç yıl boyunca ayda 1.000 dolar verilmiş ve araştırmacılar Temmuz 2024'te sonuçları açıklamış. Alanlar haftada bir saatten biraz fazla az çalıştı, harcamaları ayda 310 dolar arttı, sağlıklarında ve uzun vadeli mali durumlarında anlamlı bir iyileşme görülmedi. Yani düzenli nakit desteği alanların bugününü biraz rahatlatmış, ama üç yılın sonunda ekonomik konumlarını değiştirmemiş.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'ın 2026 bütçe görüşmelerinde açıkladığı Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi, kamuoyunda vatandaşlık maaşı diye biliniyor. 2027'de ülke geneline yayılmasını hedeflenen sistemde hane geliri bir eşiğe tamamlanıyor. Bu sistem bugünkü yoksulluğu çözse de yarınki dağılımı için ek modeller gerekiyor. 

Aslında ülkemizde bir model uygulanıyor. ASELSAN ve TUSAŞ'ın büyük hissedarı Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı. Bu modelde devlet hem ilk müşteri hem de ortak oldu. Şirketler dünya ölçeğine büyüdü ve ettikleri kâr da milletin vakfında kalmış oldu. Norveç de petrol gelirini 1996'dan beri vatandaş adına bir fonda biriktiriyor. Fon büyüklüğü Haziran 2026 itibarıyla 2,3 trilyon doları aşmış durumda. Amerikan Senatörü Bernie Sanders'ın Haziran 2026'da verdiği kanun teklifi ise yapay zekâ şirketlerinden verginin hisse olarak alınmasını ve bir ulusal fonda toplanıp vatandaşa temettü ödenmesini öneriyor. Yani yeni ekonominin mülkiyeti üzerinden paylaşım modelleri dünyada da tartışılıyor.

YZ Eylem Planı 2030'a kadar veri merkezlerine en az 10 milyar dolarlık özel yatırım öngörüyor, HIT-30 programı yüksek teknoloji yatırımına sermaye katkısı veriyor. Plandaki güncellemeler ile teşvik, arazi tahsisi ve ucuz elektrik verilen her yapay zekâ yatırımında kamunun karşılığında hisse alması, bu hisselerin Türkiye Varlık Fonu altında bir yapay zekâ fonunda toplanması, fonun getirisinin bireysel emeklilik sistemine benzer bir vatandaş hesabına yazılması ve çalışanına hisse veren şirkete vergi avantajı tanınması bu paylaşımın bazı araçları olabilir.

Bunların hiçbiri piyasayı kamulaştırmak anlamına gelmiyor. Devlet zaten vatandaşı kullanıcı olacağı için ilk müşteri. Savunma sanayiinde olduğu gibi ayrıca ortak da olur, gerisini özel sektör büyütür. Teşvik kararları şimdi verildiğine göre, ortaklık sorusunu da şimdi sormamız ve modeli başlatmamız gerektiğini düşünüyorum.

Sonraki yazıda ise bu paylaşımın devletin vergi ve sosyal güvenlik düzenine nasıl yansıyacağını ele alacağım.

Yorumlar
Yorumlar yükleniyor...
Daha fazla yorum yükle...