Rusya, TDT’ye gözlemci olabilir mi?
Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in 30 Ekim’de Ankara’da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Zirvesi’nde gündeme getirdiği Rusya önerisi, teşkilatın geleceğine ilişkin önemli bir tartışma başlattı. Öncelikle teklifin kapsamını doğru okuyalım. Kazakistan Cumhurbaşkanlığının yayımladığı resmî kayıtta Tokayev, Rusya’nın TDT+ formatına davet edilmesini veya teşkilatın çalışmalarına gözlemci sıfatıyla katılmasını öneriyor.
Kıymetli ve tecrübeli bir devlet adamı olan Tokayev’in gerekçeleri de açık. Rusya’nın Türk dünyasıyla tarihî ilişkilerini, sınırları içerisinde yaşayan Türk halklarını ve Rusçadaki Türk dili kökenli kelimeleri hatırlatıyor. Kazakistan’ın desteklediği, Rusya’nın ilerlettiği “Altay – Türk Medeniyetinin Beşiği” projesine değiniyor. Bu katılımın teşkilatın itibarını artıracağını ve bütün üyelere yarar sağlayacağını savunuyor. Aynı konuşmada TDT’nin askerî ittifaka dönüşmemesi gerektiğini vurgulaması, önerinin siyasi çerçevesini anlamak bakımından önem taşıyor.
Benim değerlendirmem, Tokayev’in usta bir diplomatlık sergileyerek Türk dünyasındaki bütünleşmeyi Moskova ile ilişkilerini gözeterek ilerletmek istediği yönündedir. Bu, doğal bir hassasiyettir ve TDT için de çok mühimdir. Bununla birlikte her girişimin değeri, bütün Türk devletlerinin egemenliğine ve ortak menfaatlerine sağlayacağı katkıyla ölçülmelidir. Rusya ile ilişkilerin geliştirilmesi, teşkilatın kendi önceliklerini belirleme yeteneğini güçlendirdiği ölçüde anlam kazanacaktır. Ortaklığın yönünü belirleyecek olan da üye devletlerin iradesidir.
Hukuki ayrımı da doğru kurmak gerekiyor. 2009 Nahçıvan Anlaşması’nın 16. maddesi, devletlere, uluslararası teşkilatlara ve uluslararası forumlara gözlemcilik statüsü verilebilmesine imkân tanıyor. Bu ilk metin, gözlemciler için açık bir dil şartı koymuyor; statünün verilmesine ilişkin usul ve esasları yönetmeliğe bırakıyor.
Somut başvuru şartı, 12 Kasım 2021 İstanbul Zirvesi’nde kabul edilen gözlemcilik düzenlemesiyle karşımıza çıkıyor. Buna göre yalnızca Türk dillerinden veya akraba dillerden birini devlet düzeyinde devlet dili ya da resmî dil olarak kabul eden devletler gözlemcilik için başvurabilir. AK Parti Genel Başkan Yardımcısı ve Türk Devletleri ile İlişkiler Başkanı Kürşad Zorlu’nun 3 Kasım açıklamasında vurguladığı üzere, bu statünün ülkenin tamamında geçerli olması gerekiyor.
Rusya Anayasası’nın 68. maddesine göre federasyonun tamamındaki devlet dili Rusçadır. Cumhuriyetler kendi devlet dillerini belirleyebilir; ancak bu dillerin ilgili cumhuriyetteki statüsü, federasyon çapında geçerli bir resmî dil statüsü oluşturmaz. Dolayısıyla Tatar Türkçesi veya diğer Türk dillerinin bölgesel konumu, Rusya’ya aranan yeterliliği kazandırmıyor. Rusya’nın bünyesinde Türk halklarının yaşaması kültürel ilişkiler bakımından çok ehemmiyetli; fakat mevcut gözlemcilik şartını karşılamıyor.
Burada 2009 Anlaşması’yla sonraki düzenlemeyi birbirinin alternatifi gibi okumamak gerekir. Anlaşma genel çerçeveyi kurmuş, gözlemciliğin şartlarını belirleme yetkisini de ayrıca tanımıştır. Bu nedenle yalnızca ilk metne dayanarak Rusya’nın bugün şartsız kabul edilebileceği sonucuna varılamaz. Farklı bir sonuç için Rusya’nın dil şartını karşılaması veya ilgili kuralın usulüne uygun biçimde değiştirilmesi gerekir. Her iki durumda da üyelerin onayı ve yetkili organın kabul kararı ayrıca gereklidir.
İş birliği için kullanılabilecek mevcut araç ise TDT+ formatıdır. Teşkilatın 2025 Gebele Zirvesi’nde oluşturduğu bu mekanizma, dış ortaklarla ortak çıkar alanlarında esnek ilişkiler geliştirmeyi amaçlıyor. Zorlu’nun açıkladığı üzere, üçüncü bir ülkeyle liderler veya dışişleri bakanları düzeyinde toplantı yapılması bütün üyelerin onayına bağlıdır. Rusya’yla bu çerçevede temas kurulabilir; böyle bir toplantı Moskova’ya gözlemcilik statüsü kazandırmaz. İş birliğinin konusu ve sınırları ayrıca belirlenir.
Zorlu’nun yaklaşımını çok değerli buluyorum. Teşkilatın dil ve kimlik temelini korurken diplomatik temas için uygulanabilir bir yol gösteriyor. Kuralları hatırlatması, Türk dünyasının kurumsal ciddiyetini savunan yerinde bir tutumdur. TDT’nin büyüyen itibarını kalıcı kılacak olan da ortak kararların açıklığı ve öngörülebilirliğidir. Dışarıdan gelen ilgi, kendi kurallarımıza duyduğumuz güveni artırmalıdır.
Zorlu’nun TÜRKSOY üzerinden kültürel ilişkileri yeniden canlandırma çağrısı ayrıca takdiri hak ediyor. Rusya bünyesindeki altı Türk cumhuriyetinin TÜRKSOY’la iş birliğinin 2015’te Moskova’nın kararıyla fiilen dondurulduğunu hatırlatıyor ve bu durumun yeniden değerlendirilmesini öneriyor. Kültürel yakınlaşma arzusunun somut karşılığı, soydaşlarımızla bilim, sanat ve dil alanındaki temasların kolaylaştırılması olabilir. Bu adım, karşılıklı güveni gündelik hayatta görünür kılar; üniversiteler ve kültür kurumları arasında sürdürülebilir bağlar kurulmasına hizmet eder.
Türkiye açısından doğru tutum, teşkilatın kuruluş felsefesini koruyarak ortak çıkar sağlayan temasları geliştirmektir. İş birliğinin konusu, kapsamı ve sağlayacağı yarar açıkça belirlenmelidir. Gözlemcilerin karar alma sürecine katılma hakkı bulunmasa da büyük bir devletin siyasi ağırlığı dikkate alınmalıdır. Üye devletlerin egemen eşitliği ve kendi gündemlerini belirleme yeteneği korunmalıdır. Türk dünyasının dayanışmasını güçlendiren, soydaşlarımızla bağlarımızı geliştiren projeler bu ölçülerle değerlendirilebilir.
Ankara’nın dönem başkanlığında öncelik, Türk devletlerinin birlikte hareket etme kabiliyetini artırmaktır. Tokayev’in önerisi bu amaç doğrultusunda ele alınabilir. Hukuki cevap açıktır: Rusya, bugünkü dil statüsü ve mevcut gözlemcilik kurallarıyla TDT’ye gözlemci olamaz; bütün üyelerin onayıyla TDT+ üzerinden iş birliği yapabilir. Zorlu’nun vurguladığı ayrım bu bakımdan yerindedir. Türk dünyasının dışarıyla kurduğu ilişkilerin kalıcı değeri, kendi bağımsızlığına ve ortak iradesine sağladığı katkıyla ölçülecektir.
