Terörsüz Türkiye’den Türkmeneli’ye: Bölgede değişen güç dengeleri

Türkiye’de “Terörsüz Türkiye” süreci doğal olarak öncelikle ülkemizin yaklaşık yarım asırlık terör meselesinin sona erdirilmesi üzerinden tartışılıyor. Oysa yaşanan gelişmenin etkilerini yalnızca Türkiye sınırları içerisinde değerlendirmek, önümüzde oluşmakta olan çok daha geniş bölgesel dönüşümü gözden kaçırmamıza neden olabilir.

PKK hiçbir zaman sadece Türkiye sınırları içerisinde faaliyet gösteren bir terör örgütü olmadı. Kandil’den Sincar’a, Mahmur’dan Suriye’nin kuzeyine uzanan silahlı ve siyasi yapılanması; Irak, Suriye ve Türkiye’nin güvenlik denklemlerini yıllarca birbirine bağladı. Dolayısıyla Türkiye’de terörün tasfiyesine yönelik atılan her kalıcı adımın Irak’ta ve Suriye’de de siyasi sonuçlar üretmesi kaçınılmazdır.

Bugün bu sonuçların ilk işaretlerini görmeye başladığımız kanaatindeyim.

Türkiye’yi dışlayan bir denklem artık mümkün değil

Son yıllarda Irak’taki Kürt siyasi aktörlerin Türkiye’ye yaklaşımlarında yaşanan değişim dikkat çekicidir.

Özellikle Süleymaniye merkezli KYB çizgisi bunun en somut örneklerinden biridir. Ankara’nın uzun yıllar boyunca PKK ve bağlantılı yapılardan mesafe koyması yönündeki telkinlerine rağmen Türkiye ile sorunlu bir ilişki sürdüren Süleymaniye yönetimi, bugün Türkiye ile ilişkilerini yeniden tanımlamaktadır.

MİT Başkanı İbrahim Kalın’ın temmuz ayında Süleymaniye’de Bafel Talabani ile görüşmesi ve Talabani’nin “Terörsüz Türkiye” sürecinin başarıya ulaşmasına açık destek vermesi, basit bir diplomatik temas olarak okunmamalıdır. KYB yönetimi sürecin yalnızca Türkiye’ye değil bütün Ortadoğu’nun güvenlik ve huzuruna katkı sağlayacağını ifade etmiştir.

Bana göre burada ortaya çıkan gerçek açıktır: Bölgedeki Kürt siyasi hareketleri, Türkiye’yi karşılarına alarak veya Türkiye’yi dışarıda bırakarak kalıcı bir güvenlik ve siyaset denklemi kuramayacaklarını yaşayarak görmektedir.

Bu tespit yalnızca Kürtler için de geçerli değildir. Irak’taki Sünni ve Şii Arap siyasi aktörlerin önemli bir bölümü açısından da Türkiye giderek daha fazla bir tehdit olarak değil; güvenlik, ekonomik entegrasyon, ticaret ve bölgesel istikrarın vazgeçilmez aktörlerinden biri olarak görülmektedir.

Bölgenin son yıllarda yaşayarak öğrendiği bir gerçeği burada açık biçimde ifade etmek gerekir:

Belki bölgede Türkiye’nin her istediği gerçekleşmeyebilir; fakat Türkiye’nin açıkça karşı çıktığı büyük bir bölgesel düzenlemenin Türkiye’ye rağmen kalıcı hâle gelmesi de artık son derece güçtür.

Bu bir tehdit veya hamaset cümlesi değildir. Türkiye Cumhuriyeti’nin bugün ulaştığı devlet kapasitesinin, ekonomik büyüklüğünün, askerî gücünün, diplomatik ağırlığının ve coğrafi konumunun ortaya çıkardığı jeopolitik gerçeğin tarifidir.

Terörsüz Türkiye süreci başarıya ulaştığı ölçüde bu kapasitenin önü daha da açılacaktır. Türkiye, terör örgütleri ile bölgenin Kürt halkı arasındaki güvenlik parantezini kapattıkça Irak ve Suriye’deki meşru Kürt siyasi aktörlerle çok daha doğrudan ve sağlıklı ilişkiler kurabilecektir.

Aynı durum Araplar, Türkmenler ve bölgedeki diğer unsurlar için de geçerlidir. Türkiye’nin yeni dönemdeki en büyük avantajlarından biri, terörle arasına açık mesafe koymuş olmak kaydıyla bölgedeki bütün meşru aktörlerle ilişki geliştirebilme kapasitesidir.

İran’ın daralan alanı ve Türkiye’nin yükselen ağırlığı

Bütün bunlar yaşanırken bölgenin diğer büyük gerçeğini, İran’ı da gözden kaçırmamak gerekiyor.

İran’ın Irak’taki etkisinin tamamen sona erdiğini söylemek gerçekçi değildir. Coğrafya, tarih, ekonomi ve mezhep ilişkileri İran ile Irak arasında son derece derin bağlar meydana getirmiştir ve bu bağlar devam edecektir.

Ancak 2003 sonrasında İran’ın Irak’ta elde ettiği olağanüstü hareket alanının bugün aynı genişlikte sürdürülebilir olduğunu söylemek de mümkün değildir.

Bağdat’ın İran bağlantılı silahlı grupları devlet kontrolü altına alma arayışı bunun önemli göstergelerinden biridir. Bu süreç henüz tamamlanmış değildir; aksine İran’a yakın bazı güçlü milis yapıların silahsızlanmaya direnmeye devam ettiği bilinmektedir. Ancak Irak devletinin “silahın devlet tekelinde olması” yönünde giderek daha güçlü bir irade ortaya koyması, İran’ın geçmişte kullandığı nüfuz modelinin önünde önemli bir sınır oluşturmaktadır.

Üstelik uluslararası konjonktür de değişmektedir.

ABD’de kasım ara seçimlerinin ardından Demokratların hem Temsilciler Meclisi’nde hem de Senato’da çoğunluğu elde etmesi, Başkan Trump’ın özellikle bütçe, yasama ve denetim mekanizmaları üzerinden dış politikada daha fazla kurumsal dirençle karşılaşacağı bir dönemi başlatacaktır. Bunun Trump’ın başkanlık yetkilerini ortadan kaldırmadığını da belirtmek gerekir.

İsrail’de ise seçimlerin ardından henüz kesin bir hükümet tablosu ortaya çıkmış değildir. Dolayısıyla önümüzdeki dönemde İran üzerindeki Amerikan ve İsrail baskısının hangi seviyede devam edeceğini bugün kesin olarak söylemek mümkün değildir.

Fakat baskı bugün tamamen sona erse bile bir gerçek değişmeyecektir: İran’ın Irak ve Suriye’deki hareket alanı son yıllarda ciddi ölçüde daralmıştır.

Türkiye’nin yükselen bölgesel ağırlığını da tam bu noktada değerlendirmek gerekir.

Türkiye’nin ortaya koyduğu model, İran’ın vekil silahlı yapılar ve mezhep eksenli ilişkiler üzerinden kurduğu etki modelinden farklıdır. Türkiye; devlet kapasitesi, ticaret, enerji, ulaştırma hatları, diplomasi, güvenlik iş birliği ve doğrudan devletler arası ilişkiler üzerinden bölgeye nüfuz etmektedir.

Bu nedenle Türkiye’nin Irak ve Suriye’de artan etkisini yalnızca İran’ın bıraktığı boşluğu doldurmak olarak okumak eksik olacaktır. Türkiye burada kendi devlet kapasitesinden kaynaklanan, daha kurumsal ve daha kalıcı bir etki alanı oluşturmaktadır.

Türkmenler için değişen tablo

Bu dönüşümün Irak Türkleri açısından taşıdığı anlam ise ayrıca ele alınmalıdır.

2003 yılında Saddam Hüseyin rejiminin devrilmesinden sonra Irak’ta ortaya çıkan yeni düzende, Türkiye’nin sahadaki etkisinin sınırlı kalmasının bedelini en ağır ödeyen topluluklardan biri Irak Türkleri olmuştur.

Kerkük’te yaşanan demografik tartışmalar, siyasi temsil sorunları, Telafer’den Tuzhurmatu’ya kadar Türkmeneli coğrafyasında karşı karşıya kalınan güvenlik krizleri yakın tarihimizin hafızasındadır.

Irak Türklerinin Türkiye ile tarihî ve organik bağları vardır. Türkiye’nin Irak’taki devlet kapasitesi ve siyasi ağırlığının artmasının Türkmenlerin meşru haklarının korunmasına yansımaması düşünülemez.

Bugün geldiğimiz noktada bunun somut işaretlerini de görüyoruz.

Irak Türkmen Cephesi Başkanı Mehmet Seman Ağaoğlu’nun uzun yılların ardından Kerkük’te Türkmen vali olarak göreve gelmesi tarihî bir gelişmeydi. Nisan ayında Kerkük Valiliği görevine başlayan Ağaoğlu’nun ekim ayında Irak kabinesinde Devlet Bakanlığı görevine getirilmesiyle Irak Türkmen Cephesi yetiştirdiği bir isimle ilk kez bu düzeyde hükümette temsil edilmeye başladı. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı da her iki gelişmeyi Türkmenlerin adil temsili bakımından önemli adımlar olarak değerlendirdi.

Bunu yalnızca bir kişinin siyasi başarısı şeklinde değerlendirmek eksik olur.

Kerkük’te Türkmen bir valinin bulunması ve Irak kabinesinde Irak Türkmen Cephesi kökenli bir Devlet Bakanı’nın görev yapması, Türkiye’nin Irak’taki artan ağırlığından tamamen bağımsız okunamayacak gelişmelerdir.

Ancak Türkmenlerin geleceği başka unsurların zayıflamasına bağlanmamalıdır. Bizim için kalıcı çözüm; Kürt’ün, Arap’ın ve Türkmen’in haklarının birbirine karşı değil, güçlü ve adil bir Irak devleti içerisinde güvence altında olduğu bir düzendir.

Irak Türklerinin geleneksel olarak Irak’ın toprak bütünlüğünü ve güçlü merkezî devleti savunmasının temelinde de bu gerçek yatmaktadır.

Terörsüz Türkiye’den güçlü bir bölgesel düzene

Terörsüz Türkiye’nin bölgesel anlamı belki de tam burada ortaya çıkmaktadır.

Terör örgütlerinin denklemden çıktığı; Irak devletinin kendi topraklarının tamamında egemenliğini tesis ettiği; milis yapıların devletin üzerinde güç kullanamadığı; Türkiye’nin Kürt, Arap, Türkmen, Sünni ve Şii bütün meşru aktörlerle doğrudan ilişki geliştirebildiği bir ortam, yalnızca Türkiye’nin güvenliğini değil bütün bölgenin siyasi yapısını değiştirecektir.

Böyle bir tabloda Türkiye’nin görevi yeni etnik veya mezhebî nüfuz alanları oluşturmak değildir.

Türkiye’nin en büyük gücü tam tersine, bölgedeki bütün meşru unsurları devlet, ticaret, kalkınma ve ortak güvenlik zemini içerisinde buluşturabilecek kapasiteye sahip olmasıdır.

KYB’nin Türkiye’ye yaklaşmasından Bağdat’ın devlet otoritesini güçlendirme çabasına, İran bağlantılı silahlı yapıların hareket alanının daralmasından Türkmenlerin Irak devletinde yeniden daha görünür hâle gelmesine kadar yaşanan gelişmeleri birbirinden kopuk hadiseler olarak görmemek gerekir.

Bölgede yeni bir güç dengesi şekillenmektedir.

Türkiye bu yeni dengede yalnızca güçlü bir komşu değil, Irak ve Suriye’nin istikrarının vazgeçilmez aktörlerinden biri hâline gelmektedir.

Terörsüz Türkiye başarılı olursa, kazancı yalnızca Türkiye sınırları içerisinde ölçülmeyecektir. Bunun Türkmeneli’nden başlayarak Irak’ın tamamına ve Suriye’ye uzanan çok daha geniş bir coğrafyada sonuçlarını göreceğiz.